اهل كتاب نباشد اجراء حكم واجب است يعنى اگر فعلى از اهل كتاب صادر شود كه محرم بوده باشد نزد ما و نزد ايشان حاكم ما مخير است ميان حكم كردن ميان ايشان بر مقتضاى شرع ايشان و ميان حمل ايشان به حاكم ايشان و اين در صورتى است كه وجوب مؤاخذه در ملت اهل كتاب و ملت اسلام مساوى باشد و اگر چه اختلافى بوده باشد در كميت و كيفيت و اما اگر در ملت ايشان مؤاخذه نباشد واجب است اجراى احكام اهل اسلام و جايز نيست تعطيل حد الهى * ( وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ ) * و از پى مرو آرزو هاى ايشان را * ( عَمَّا جاءَكَ ) * در حالتى كه مايل و منحرف باشى از آن چيزى كه به تو آمده است * ( مِنَ الْحَقِّ ) * از حكم راست مراد آن است كه جايز نيست ترا كه پيروى ايشان كنى در آنچه گويند از امورى كه مخالف شريعت تو است و يا آنكه مراد امت آن حضرتند يعنى بايد كه هيچكس از امت تو پيروى نكند اهل كتاب را و عن متعلق است به عامل محذوف اى مايلا و منحرفا عما جاءك و اولى آن است كه صلهء لا تتبع باشد و بدون تقدير به جهت آنكه لا تتبع متضمن معنى لا ينحرفست * ( لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ ) * مر هر گروهى را از شما كه امت موسى و عيسى و محمد يد ساختيم يعنى وضع كرديم * ( شِرْعَةً وَمِنْهاجاً ) * شريعتى و راهى روشن اين كلام از باب تغليب مخاطب است بر غايب و شريعت آن است كه منصوص عليه باشد در كتاب و منهاج آنكه ثابت شود به خدمت پيغمبر و در انوار گفته كه شريعة در اصل بمعنى طريق آبست و تشبيه دين به آن به جهت آن است كه دين سبب حياة ابديه است هم چنان كه آب سبب حياة دنيويه است و منهاج بمعنى طريق واضح است در دين مأخوذ از ( نهج الامر اذا وضح ) يعنى اگر چه اصول مذهب هر يك از امت محمد و موسى و عيسى يكيست اما اختلاف در احكام فروع است كه بر حسب حكمت و مصلحت در هر زمانى وضع آن كرده‌ايم يعنى از براى هر يك از اين سه طايفه شريعتى و احكامى در باب حلال و حرام تعيين نموده‌ايم اين دليل است بر آنكه ما متعبد نيستيم بشرايع متقدمه * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه ) * و اگر خواستى خداى * ( لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ) * هر آينه ميگردانيد شما را يك امت و متفق بر يك ملت و متحد در احكام حلال و حرام در جميع اعصار بدون نسخ و تحويل و مفعول لو شاء محذوف است و جواب آن دال است بر آن و بعضى گفته‌اند معنى آيه آن است كه اگر خواستى خدا اجتماع شما را در انقياد اسلام و احكام حلال و حرام از روى اجبار هر آينه شما را بر وجه جبر و قهر بر آن داشتى * ( وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ ) * و ليكن ميازمايد شما را * ( فِي ما آتاكُمْ ) * در آنچه فرو فرستاده است از شرايع مختلفه مخالف هر عصرى و زمانى تا مطيع از عاصى متميز شود يعنى تا